akuaba

Akuaba vruchtbaarheidspop van de Ashanti

Afrikaanse Magie

Hoewel wij Westerlingen onze voorouders en oude magische tradities vergeten lijken te zijn is magie in Afrika nog steeds deel van het dagelijks leven. Wij kunnen nog een hoop leren van de Afrikaanse levensstijl: meer vertrouwen op onze intuitie bijvoorbeeld, genieten van kleine dingen, onze zintuigen openstellen voor nieuwe ervaringen en niet zo snel beren op de weg zien.

Wellicht dat sommige aspecten van deze Afrikaanse levensstijl je bekend in de oren klinken? Het is wat dat betreft goed te vergelijken met de opvattingen van de moderne heks van deze tijd!

In Afrika worden verhalen en wijsheden van vroeger nog gekoesterd en overgedragen van vader op zoon en van moeder op dochter. Het gaat daarbij niet alleen om mythen en sagen, maar ook om meer 'aardse zaken' als liefdesrecepten en schoonheidstips.

Symbolen

De Afrikaanse magiërs werken vooral met symbolen. Het Afrikaanse continent met zijn zeer omvangrijke symboliek is voor Europeanen moeilijk te doorgronden. De meer dan vijfduizend stammen, die in een paar honderd taalgroepen zijn in te delen, beschikken allemaal over eigen rituelen, mythen en symbolen. Afrikanen zelf kennen alleen de betekenis van de beelden en tekens van hun eigen stam. Veel voorwerpen zijn zelfs voor stamleden onbegrijpelijk als ze geen lid zijn van een geheime bond. Omdat veel symbolen als onderdeel van magische ceremoniën geheim worden gehouden, is een nauwkeurige interpretatie vaak zeer moeilijk of volstrekt onmogelijk.

In Afrika wordt dus nog steeds aan magie gedaan en vaak houdt dit verband met voorouderverering. Bij sommige stammen, zoals de Dogon (Mali), ligt een streng ritueel ten grondslag aan alle dagelijkse handelingen. Deze hebben dan ook een diepe symbolische en religieuze betekenis die aan het wereldbeeld van de stam is ontleend. Andere volken daarintegen zijn veel verbanden in hun culturele arfenis vergeten, omdat de westerse invloed de structuren van hun gemeenschap grondig heeft veranderd.

Afrika is onderverdeeld in verschillende gebieden die zo allen hun eigen invloed hebben, maar wel een zekere culturele overeenkomst hebben. Zo beschikken de volken in West- en Midden-Afrika over ontelbare beeldende voorstellingen en een expressieve maskercultus. Ze werden (en worden soms nog) geregeerd door machtige koningen en invloedrijke geheime bonden. Vele van deze volken beschikken over hoogontwikkelde symbolen die op schrift lijken.

De donkerkleurige stammen in de Sahel en in Noord-Afrika zijn over het algemeen cultureel geïsoleerd, wat te verklaren is uit de geringe bevolkingsdichtheid van het land en de moeilijke levensomstandigheden in dat gebied. Hun wereldbeeld is vaak op de stam gericht, hun sieraden en kunstvoorwerpen zijn sterk gestileerd. De tradities zijn hier nauw verbonden met de islam.

Bij de volken van Oost-Afrika zijn nauwelijks beelden of maskers aan te treffen. In deze patriarchale (vader vereerende) gemeenschappen is de rijke symboliek vrijwel uitsluitend te zien in kleding, sieraden en haardracht. Ze sluit aan bij het schoonheidsbewustzijn van deze stammen, die vaak de hele dag bezig zijn met het versieren van hun lichaam. Deze gewoonte staat vaak in schrille tegenstelling met hun harde nomadenleven en krijgszuchtige temperament. Waarschijnlijk verhindert de rondtrekkende manier van leven de ontwikkeling van beeldende voorstellingen, omdat dat alleen maar voor onnodige ballast zou zorgen.

Van het culturele erfgoed van de zuiden van het continent is helaas veel verloren gegaan door de krachtige westerse invloed. Daarom is ook de betekenis van veel voorwerpen nu niet meer bekend. Ook maskers zijn in dit deel van Afrika, waarvan de gemeenschappen ook partiarchaal georganiseerd zijn, nauwelijks te vinden. Van sieraden wordt hier veel minder gebruik gemaakt.

In het algemeen valt te zeggen dat de Afrikanen hun omgeving met groot respect benaderen. Ze handelen meestal behoedzaam om niet de toorn van de geesten of de voorouders op zich te laden. Alle wezens, planten en voorwerpen worden bezield beschouwd, dat wil zeggen, ze worden bewoond door een bepaalde energie, bijvoobeeld een geest, die door geneeskundigen en tovenaars is te gebruiken. De traditionele zienswijze van de Afrikanen is altijd spiritueel, in tegenstelling tot de rationele, op het verstandgerichte opvatting van het Westen.

Stamoverschrijdende symboliek

Hieronder zal ik enkele magische symbolen beschrijven. In werkelijkheid zijn het er echter zoveel dat hen alle benoemen niet mogelijk zou zijn.

Anders als in het Christendom zijn demonen volgens de Afrikaanse opvattingen verantwoordelijk voor gerechtigheid. Ze gelden als machtige geesten, die iedereen het lot doen toekomen dat hen toebehoord. Zoals de meeste goden leven ook zij in systemen die van boven tot onder gestructureerd zijn. Onder de demonen bevinden zich zowel kwaadwillige als welgezinde demonen en een positief mens kan de demon in zichzelf onder controle krijgen en zelfs hulp krijgen van dit wezen.

Luchtdemonen worden djinns genoemd. Aan hen worden veel verschijningen, waaronder ook droomervaringen, toegeschreven. De vriendelijke onder hen kunnen heel mooi zijn, terwijl de slechte gemakklijk aan hun afstotelijke uiterlijk te herkennen zijn.

In verhalen wordt vaak gerept van huwelijksachtige verbintenissen tussen mensen en demonen, waaruit niet zelden kinderen voortkwamen met bijzondere gaven.

Magische voorwerpen worden in Afrika door medicijnmannen of tovenaars gemaakt. Hoe meer machtmateriaal met elkaar wordt verbonden, des te doeltreffender is het voorwerp. Delen van dieren of planten dragen altijd hun energie en speciale magische eigenschappen in zich.

Het is onmogelijk de toverwerktuigen in groepen in te delen, want ze zijn meestal afgestemd op de wensen van de tovenaar die ze heeft gemaakt. De diepere betekenis wordt gewoonlijk ook geheim gehouden door de magiërs.

Figuren voor vruchtbaarheidsmagie zijn uiteraard ook bij de Afrikanen niet onbekend. Er zijn verschillende soorten vruchtbaarheispoppen. Een aanta bekende hiervan zijn figuren van de geest Cikunza gemaakt voor een vruchtbare jacht, de figuur Bena Lulua uit Zaïre geeft de dubbele boodschap van vruchtbaarheid en maatschappelijke status door en de vruchtbaarheidspop van de Ashanti, ook wel Akuaba genoemd, is een veel gebruikt symbool en ook hier in het Westen vaak te vinden. Ze wordt gesneden uit een heilige boom en aan de hals of op de gordel gedragen.

In Afrika vind je veel Islamitische ornamenten. Het is een typisch Islamitisch toverteken zoals dat in alle islamitische gebieden ten zuiden van de Sahara te vinden is. Het staat voor de enorme magische kracht waarover de Islam beschikt.

Een arendsbeeld van de shona, gemaakt van speksteen, stond bij de huizen waarin de zwangere vrouwen van de koning verbleven. De arend gold als boodschapper van de voorouders. Door een goede verbintenis met zijn voorouders kon de koning welvaart en gezondheid voor zichzelf en zijn volk garanderen.

De symboliek van dieren

Beelden van dieren werden vaak in gezet voor en tegen magie. Zo zou de aap de geesten van gestorvenen ver weg houden van de dorpen der levenden. De buffel wordt beschouwd als een zeer krachtig dier met veel uithoudingsvermogen en daarom door jagers gerespecteerd. De kameleon wordt verbonden met wijsheid en de olifant is edelmoedig en meelevend. Vissen staan symbool voor rijkdom en overvloed en daarom vaak alleen voorbehouden voor de heersers. De kikker werd vaak als god vereerd en rechtstreeks in verband gebracht met de opstanding van de doden. Vleermuizen zouden de geesten van gestorvenen zijn en de haas was een slim fabeldier dat in veel verhalen ook vaak de nar speelt. De kip staat voor zorgzaamheid, de hyena is de bondgenoot van tovenaars en insecten staan voor slimheid, vlijt en oprechtheid. Het luipaard is dapper en de leeuw bezit toverkracht en is trouw. Zijn spirituele kracht is zelf zo groot dat zijn aanwezigheid mensen van de ergste ziektes kan genezen. Her nijlpaard staat symbool voor de moedergodin en de rund voor het levensbehoudende vrouwelijke principe. De schildpad staat voor verstand en bezonnenheid en de slang is de leermeester van de geneeskunde. De schorpioen is machtig en sluw en het stekelvarken heeft verdedigingskracht. De vogel is de drager der zielen en de waterslak schepper der rivieren. De ram staat voor mannelijkheid en de donder.

Grotschilderingen

Ook in Afrika zijn veel grotschilderingen en rotsschilderingen terug te vinden. Op veel van deze schilderingen zijn trancereizen van Sjamanen en genezingsceremoniën terug te vinden.

Een sjamaan is een geestelijke die gewoonlijk macht over en invloed op andere mensen in de stam bezit en verscheidene functies uitoefent, waaronder de functie van heler. Het woord sjamaan is voortgekomen uit het Siberische Toengoes en betekent letterlijk: hij (of zij) die weet.

De rol van de sjamaan is ook medische zorg te verstrekken en het voorzien in andere behoeften tijdens crisistijden door gebruik te maken van bovennatuurlijke middelen. De rol van een sjamaan is te communiceren met entiteiten op het "geestelijke vlak" en hun hulp te vragen om de behoeften van hun gemeenschappen te dienen.

Bovenstaande informatie geeft slechts een zeer klein gedeelte weer van de prachtige en omvangrijke cultuur in Afrika. Een zeer magische cultuur in een continent waar de magie niet verloren gegaan is....